Volksziekte overgewicht - Oorzaken en risico's van adipositas

Wat kunnen de oorzaken van adipositas zijn?

De oorzaak van adipositas kan in de meeste gevallen worden teruggebracht tot twee componenten: te weinig sportieve activiteit en te veel eten. Eenvoudig gezegd zal iemand steeds in gewicht toenemen wanneer het lichaam minder calorieën kan verbruiken dan er worden toegevoerd. Ziekte en medicijngebruik kunnen het nog verergeren; jarenlang hooggedoseerd cortison of schildklieraandoeningen bevorderen adipositas extra. De overgang tussen "gezet" en "overgewicht" is daarbij vaak sluipend - wat geldt nog als "in orde" en welke waarde geeft al een ziekelijke verandering aan? Om het gewicht eenduidig te kunnen beoordelen, zijn in de loop van de afgelopen decennia verschillende meettechnieken ingevoerd; de meest bekende is waarschijnlijk de "Body Mass Index BMI", daarnaast zijn er de "Body Shape Index BSI" en de "Waist-to-Height Ratio".

Body Mass Index BMI

Als indicator voor zwaarlijvigheid is de Body Mass Index BMI nog altijd omstreden. Enerzijds is de index erg populair, omdat de berekening eenvoudig is en ook ohne medische voorkennis kan worden uitgevoerd; anderzijds ontbreken heel wezenlijke factoren in de formule die het resultaat vertekenen. Zo houdt de BMI bijvoorbeeld alleen rekening met de hoogte van het lichaamsgewicht, maar niet met hoe het gewicht is opgebouwd. Voor het lichaam maakt het een wezenlijk verschil hoe groot het aandeel vet en spieren is - de BMI maakt daarin geen onderscheid. Ook wordt bij de Body Mass Index noch met het geslacht, noch met het vochtgehalte dat zich in het lichaam heeft opgehoopt rekening gehouden - dit laatste is vooral bij patiënten met oedeem van groot belang. In het algemeen kan dus worden gesteld dat de BMI met de nodige voorzichtigheid moet worden geïnterpreteerd. Hij mag dan wel geschikt zijn om een globaal overzicht van het eigen gewicht te krijgen, maar voor een gedetailleerde analyse van het vetpercentage en het gezondheidsrisico moet altijd een arts worden geraadpleegd.

Body Shape Index BSI

De Body Shape Index is een verdere ontwikkeling van de Body Mass Index, voorgesteld in het jaar 2012 door een Amerikaans professorenteam. Bij de berekening wordt het aandeel buikvet meegenomen en in verhouding tot de rest van het lichaam gesteld. Omdat buikvet als een groot gezondheidsrisico geldt, hopen wetenschappers door deze manier van berekenen de effecten van overgewicht beter te kunnen voorspellen. Vergelijkbaar met de Body Mass Index heeft echter ook de Body Shape Index een ernstige zwakte: deze berekeningsmethode kan niet worden uitgevoerd bij zwangeren.

Waist-to-Height Ratio

Op een vergelijkbare manier werkt ook de Waist-to-Height Ratio: via de verhouding tussen taille en lichaamslengte wordt er een uitspraak gedaan over de verdeling van het lichaamsvet. Bovendien houdt deze methode rekening met de leeftijd en kan zij ook bij kinderen worden gebruikt. Van alle genoemde meetmethoden wordt de Waist-to-Height Ratio als de meest betrouwbare beschouwd.

Wat kunnen de oorzaken van adipositas zijn?

Zwaarlijvigheid werkt veroorzakend en bevorderend voor tal van ziektes. Tot de meest voorkomende risico's behoren aandoeningen van het hart- en vaatstelsel - zoals een hartinfarct of beroerte -, verhoogde bloedvetwaarden, trombose, kanker en diabetes, voornamelijk type II. Daarbij speelt niet alleen de mate van het overgewicht een wichtige rol, maar ook de manier waarop het vet over het lichaam verdeeld is. Het vooral bij vrouwen voorkomende "peertype" staat tegenover het "appeltype", dat voornamelijk bij mannen optreedt. Tot welk type je behoort, is genetisch bepaald en niet te veranderen.

1. Perentype: Bij het perentype verzamelt het vet zich typisch rond de heupen, op de billen en op de bovenbenen. De taille is vaak opvallend slank, het bovenlichaam gemiddeld. Een vetverdeling van dit type is weliswaar ook niet nastreefbaar, maar brengt minder gezondheidsrisico's met zich mee dan het appeltype.

2. Appeltype: Het appeltype slaat vet op in de borst- en buikstreek, terwijl de heupen en benen opvallend slank zijn. In de meeste gevallen ontstaat wat in de volksmond een "bierbuik" wordt genoemd: een kogelronde buik die opvallend doet denken aan het uiterlijk van een zwangere vrouw. In veel gevallen is de buik bovendien onevenredig hard.

Buikvet, zoals dat bij het appeltype vorkomt, gaat gepaard met grote gezondheidsrisico's. Dit als "viscelair" aangeduide vet bevindt zich in de vrije buikholte, dicht bij de spijsverteringsorganen. Viscelair vet produceert andere signaalstoffen dan het overige vet in ons lichaam. Daardoor bevordert het ontstekingsreacties en speelt het een wichtige rol bij chronische darmziekten (ziekte van Crohn, diverticulitis), maar ook bij auto-immuunziekten (jicht, reuma, lupus). Ook aandoeningen van het hart- en vaatstelsel en de bloedvorming komen vaker voor bij het appeltype; eveneens is het risico op kankeraandoeningen buitenproportioneel hoog.

Wat is de meest doeltreffende manier om adipositas aan te pakken?

Om adipositas aan te pakken, is het raadzaam om regelmatig te sporten en op je voeding te letten. Diëten, die ook vaak als hulpmiddel worden voorgesteld, zijn in de meeste gevallen niet zinvol. Ze mogen dan wel helpen bij afvallen op korte termijn, maar ze zijn geen middel om het gewicht op de langere termijn vast te houden - zodra je terugvalt in oude voedingspatronen, zal ook het gewicht weer stijgen. Om deze reden is een blijvende verandering van voedingspatroon gecombineerd met voldoende beweging aan te raden - alleen zo kun je blijvend afvallen en jezelf wapenen tegen de adipositasval. "Beweging" is echter niet zomaar "beweging" - doelgerichte fitnesstraining is het meest doeltreffend gebleken.

Als "fitnesstraining" wordt in het algemeen elke activiteit aangeduid die de lichamelijke prestatie bevordert of in stand houdt. Tot de twee grondpijlers behoren duur- en krachttraining.

1. Duurtraining: Klassiek gezien omvat deze training wandelen, hardlopen, zwemmen of fietsen. Dit type sport kan zowel in de buitenlucht als overdekt worden uitgevoerd, bijvoorbeeld op de stationaire loopband of via een Indoor Cycle. Als uitstekende full-body workout worden crosstrainers van de nieuwste generatie geprezen, die zowel het uithoudingsvermogen als de coördinatie bevorderen.

2. Krachttraining: Bij krachttraining worden gericht afzonderlijke spiergroepen belast. Dit type sport vindt voornamelijk binnen plaats, met behulp van gewichten en/of speciale apparaten. Buik- en rugtrainers zijn uitermate geschikt om de middelste lichaamsstreek te versterken, terwijl halterbanken vooral de arm- en borststreek stimuleren. Als multitalent gelden krachtstations, die een uitgebreide training van zeer uiteenlopende spiergroepen mogelijk maken.

Een verandering van voedingspatroon moet vooral gericht zijn op de reductie van suiker en vet. Groente, fruit en volkorenproducten zouden het grootste deel van het menu moeten uitmaken, gecombineerd met minstens anderhalve tot tweeënhalve liter water per dag.

Aanbevolen voor de start van fitnesstraining voor thuis: